Cultuur is geen voorrecht

dinsdag, 27 januari 2009 16:20

Verslag van een studiedag

Cultuurcentrum de Werft in Geel startte in 2007 als eerste in de rij met een project ‘Toegankelijke cultuur’. Dat project wil mensen met een beperking (op lichamelijk, verstandelijk of psychisch vlak) of in armoede muziek-, theater-, dans-, humor- en andere voorstellingen laten bijwonen. Een nobel initiatief!
Het project koppelt iemand uit deze doelgroep aan een vrijwilliger. Die ‘een-op-eenkoppeling’ is een fundamentele keuze. Zo stapt men af van de groepsbenadering, en wordt een avondje cultuur natuurlijk en normaal. Deelnemers voelen zich serieus genomen en krijgen de nodige aandacht. Tijdens de studiedag van 8 december werd de aanpak van de Werft uitgelegd aan andere Vlaamse culturele centra die geïnteresseerd zijn om een eigen soortgelijk project op te starten.

Barmhartige Stede Geel

‘Natuurlijk begint zo’n project in Geel’, is het eerste wat in me opkomt. Geel is wereldberoemd door de gezinsverpleging van geesteszieken. Die bijzondere thuiszorg is er zo ingebakken dat die als vanzelfsprekend wordt ervaren. Het verwondert me niet in het minst dat de barmhartige stad Geel een pioniersrol speelt in cultuurparticipatie van bijzondere doelgroepen.
Cultuurfunctionaris van de Werft, Roel Tulleneers, haalt de legende van St.-Dimpna aan. Deze Ierse koningsdochter werd ergens in Geel in de verre middeleeuwen door haar vader vermoord omdat ze weigerde in te gaan op zijn incestueuze verzoeken. Haar marteldood veroorzaakte na verloop van tijd een toestroom van geesteszieken. De gezinsverpleging bestaat nog altijd, maar het aantal geplaatste patiënten is de laatste jaren enorm gedaald.
Dat heel wat mensen hun schouders onder het project ‘Toegankelijke Cultuur’ willen zetten en zo hun engagement tonen, ligt hiervan in het verlengde. In tijden dat men met twee gaat werken, is het niet zo evident om een patiënt thuis te verzorgen, maar de bereidwilligheid onder de Gelenaars is groot. Willy Peeters, die al wat langer in dit vrijwilligerscircuit zit, beaamt dat volkomen. ‘Wij zijn groot geworden met anderen, hé, dus voor mij was het vanzelfsprekend dat ik hieraan meewerk. De deelnemers bloeien open tijdens de voorstelling terwijl ze vooraf misschien wat teruggetrokken waren. Dat geeft voldoening.’ Ook de andere vrijwilligers met wie ik sprak, waren vol lof over dit initiatief. ‘Niet enkel geeft het een goed gevoel om zo andere mensen te helpen, ook voor mezelf heeft dit project een meerwaarde,’ vertelt Ida Janssen. Ze beklemtonen dat ze het positief vinden dat het groepsgebeuren wordt doorbroken. Vol warmte vertellen ze over hun culturele uitstappen met enkele deelnemers, en ze schrijven massaal in als vrijwilliger voor de volgende editie. Ik denk dat hun enthousiasme oversloeg op de aanwezigen in de zaal. De Werft zal ongetwijfeld enkele vrijwilligers extra hebben voor de volgende editie.
Het hele initiatief staat of valt – naast een goede organisatorische uitbouw – met zijn vrijwilligers, zoveel is duidelijk. Momenteel zorgen vooral de partners voor vrijwilligers en kunnen mensen die een abonnement in de Werft hebben zich op hun fiche ook opgeven als vrijwilliger. Alle mogelijke vrijwilligers worden uitgenodigd op de cultuurbeurs, waar het project gedetailleerd met hen wordt besproken. ‘Schrik om als vrijwilliger op stap te gaan, is absoluut niet nodig,’ verzekert Willy me.  ‘Je moet enkel ontvankelijk en geduldig zijn,‘ vult Ida Janssen aan, ‘Laat je metgezel gewoon zijn ding doen.’ Die visie wordt ook gedeeld door de partners en de Werft. Binnen het project is het altijd de bedoeling om zoveel mogelijk te streven naar zelfstandigheid. Betuttelend optreden van de vrijwilligers moet vermeden worden, en de deelnemer moet zoveel mogelijk worden gestimuleerd om zelfstandig actie te ondernemen. Het uiteindelijke doel is dat de deelnemer na verloop van tijd voor zover dat mogelijk is volledig zelfstandig een voorstelling kan bijwonen. In Geel komen enkele psychiatrische patiënten na de eerste editie van dit project zelfstandig naar namiddagvoorstellingen.

Cultuurparticipatie krijgt concreet vorm

Vic Anciaux, voormalig voorzitter van Cubido (Cultuur voor Bijzondere Doelgroepen), onderstreept eveneens het maatschappelijk belang van cultuurparticipatie. Volgens hem worden de doelgroepen geconfronteerd met een aantal barrières, waar het project ‘Toegankelijke cultuur’ perfect op inspeelt. De doelgroepen bezoeken bijvoorbeeld zelden plaatsen waar ze met cultuur in aanraking komen. Ze plannen uitstappen liever niet te veel op voorhand, gaan niet graag in hun eentje naar een voorstelling. Prijs en bereikbaarheid zijn bijkomende problemen. Bovendien kan een lichamelijke beperking een letterlijke drempel voor hen zijn. Vic Anciaux meent dat cultuurparticipatie en interculturaliteit verder aan belang zullen winnen in de toekomst door de globalisering. Maar alle culturele centra staan nog niet open voor mensen met beperkingen. De Werft vervult hierbij een voorbeeldfunctie, vindt hij.
Niet overal is er eenzelfde draagvlak als in Geel. ‘Wij kunnen rekenen op de bereidwilligheid van onze partners. Doorheen de jaren hebben we een groot netwerk opgebouwd. Dat is uiteraard niet te onderschatten,’ vindt Roel Tulleneers. Er zijn heel wat verzorgingsinstellingen in Geel. Vanuit het overleg tussen De Werft, dienst Samenlevingsopbouw Geel, het Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel, vzw Het Grote Plein, MPI Oosterlo vzw, Steunpunt Vrijetijd Gehandicapten Kempen en Vormingplus Kempen kreeg het project Toegankelijke cultuur concreet vorm. Aanzet van het project is het decreet van minister Anciaux in 2001 waarin hij stelt dat het de taak is van de culturele centra om aan cultuurparticipatie te doen. De Werft heeft deze doelstelling vertaald naar de Geelse context, met de focus op ‘de andere’, op die mensen die afwijken van de norm.
De precieze aanpak van De Werft legt Roel Tulleneers geduldig uit: ‘We hebben een werkgroep opgestart met een aantal partners, om zo te bepalen waar de drempels liggen om al dan niet aan cultuur te doen bij onze doelgroepen. In Vlaanderen zijn er in het verleden een aantal initiatieven geweest, die de Werft in detail heeft bekeken en geanalyseerd.’ Ook hebben ze onderzocht wat de positieve en negatieve kanten waren van de gebruikte vrijwilligerssystemen. Die inzichten kregen een eigen Geelse toets: afhankelijk van de doelgroep vonden ze financiële, communicatieve en mobiliteitsdrempels. ‘We hebben een jaar de tijd genomen om een kleinschalig project uit te werken, dat tot een succes is uitgegroeid.’

Cultureel aanbod

Uit het aanbod van culturele activiteiten in De Werft is een selectie gemaakt. Belangrijk hierbij is het feit dat verschillende disciplines aan bod komen en dat die in de tijd gespreid worden. De selectie zelf gebeurde door de doelgroepen. Daarvoor kwam er een aparte brochure in een vereenvoudigd taalgebruik. ‘Ook hiervoor hebben we een beroep gedaan op onze partners,’ zegt Roel Tulleneers. Ere wie ere toekomt. Dat die partners een cruciaal onderdeel uitmaken van het hele opzet, wordt tijdens deze studiedag meermaals beklemtoond. De opvolging van dit project gebeurt immers niet enkel door het cultureel centrum, maar ook door de partners. De Werft heeft niet alle expertise in huis; het zou dom zijn om de kennis van de partners niet voluit te benutten.
In het seizoen 2007-2008 werden er elf voorstellingen geselecteerd en twee cultuurbeurzen georganiseerd. Er werden 125 koppelingen gemaakt met 40 vrijwilligers. Na afloop werd alles grondig geëvalueerd en bijgestuurd voor de volgende edities. Wat de financiële drempel betreft, werkt Geel al geruime tijd met een vrijetijdspas. Mensen die in aanmerking komen voor zo’n pas, krijgen 50% korting op alle voorstellingen. Ook de populaire voorstellingen die sowieso uitverkocht geraken, komen aan bod. ‘De Nieuwe Snaar is hiervan een voorbeeld,’ vertelt Roel Tulleneers. ‘We nemen die voorstellingen bewust op in het programma.’ Een neveneffect van het project is dat sommige vrijwilligers naar voorstellingen gaan, die ze zelf nooit zouden kiezen. In het vorige seizoen begeleidde een vrijwilliger een deelnemer naar de show van Guido Belcanto, en vond het zo goed dat hij meteen een ticket kocht voor het tweede concert van deze zanger.
Of het dan enkel een goednieuwsshow is, vraag ik me af. ‘We leren uit onze fouten,’ vertelt Els Verkuringen, die dagelijks werkt met kansarmen. ‘Kansarmen moeten wel de kans krijgen om aan cultuur te doen, maar hebben geen babysit nodig. Dit werkt zelfs beperkend. Deze doelgroep moet dus op een andere manier worden benaderd dan mensen met een beperking.’ Kansarmen worden niet graag op één hoop gegooid met psychiatrische patiënten. Daarom worden er voor de volgende editie twee verschillende cultuurbeurzen gehouden, waarvan één specifiek gericht is op die doelgroep. Kansengroepen kunnen dit initiatief aangrijpen om in de toekomst meer aan cultuur te doen.

Toekomst

Voor de volgende edities ijvert de Werft ervoor om bijkomende doelgroepen op te nemen in dit programma. Denken we aan bijzondere jeugdzorg en anderstaligen. Een cultuurfunctionaris die geïnteresseerd is in het project, vraagt zich af waarom De Werft niet onmiddellijk deze doelgroepen heeft benaderd. Het antwoord van Roel Tulleneers is logisch. ‘Het is beter om klein te starten en dan te groeien, dan om te groot te willen beginnen en het niet waar te kunnen maken.’ Hij benadrukt heel sterk dat het engagement dat de cultuurcentra aangaan, ook moet worden waargemaakt. Anders nemen de doelgroepen hen niet meer serieus.
Voldoening voor vrijwilligers én deelnemers
De deelnemers van Toegankelijke cultuur in Geel blijken erg enthousiast. We zien een filmpje waarin vrijwilliger Georges Vannuten samen met deelnemer Gabi Meeus de show van Rocco Granata bijwoont. ‘Ik ben naar een paar voorstellingen geweest, maar de show van Rocco Granata was toch de mooiste’, vertelt Gabi. Deelneemster Kim Neels vertelt heel enthousiast dat ze al enkele keren met vrijwilligster Michelle op stap is geweest. Het toeval wilde dat ze mekaar ook naast de cultuuractiviteiten al enkele malen ontmoetten in de stad.
Niet enkel de voorstelling zelf is van belang, maar ook het babbeltje onder de pauze, en het samen nakeuvelen na de voorstelling met een kopje koffie of een frisse pint. Martine Coppieters van Vormingplus zegt dat ze op deze manier de doelgroepen willen prikkelen om zelf actief te zijn. Naast een cultuurparticiperende functie heeft het project ook een gemeenschapsvormende functie. Er worden bruggen gebouwd tussen de twee groepen, de bijzondere doelgroep en de gewone Werft-bezoeker.
Met de studiedag hopen de Werft en de partners dat andere cultuurcentra dit initiatief willen vertalen naar hun eigen situatie. De aanpak van de Werft is niet het enige pad, maar kan een leidraad zijn voor eigen initiatief. Met de studiedag hopen ze om als hefboom te fungeren zodat er naar de toekomst toe meer mensen  worden bereikt.     

Download

De gedrukte versie van de handleiding bij dit cultuurparticipatieproject is zo goed als uitgeput. Op www.toegankelijkecultuur.be kan je het boekje downloaden.
Je vindt er ook een selectie foto’s die Sarah Van den Elsken maakte.

verslag: Tine Van Grieken  |  foto's Sarah Van den Elsken